ΣΑΜΟΘΡΑΚΗ και ΡΩΜΗ - (Παρουσίαση του Δ. Μάτσα στις 20.05.2016 στη Ρώμη)

ΣΑΜΟΘΡΑΚΗ και ΡΩΜΗ

(Παρουσίαση του Δ. Μάτσα στις 20.05.2016 στη Ρώμη: Αίθουσα Δημοτικού Συμβουλίου του Municipio 1)

Μόνο η ορεινή πυραμίδα του Άθω μπορεί να ανταγωνιστεί τη μεγαλοπρέπεια του ορεινού όγκου της Σαμοθράκης στο Θρακικό Πέλαγος. Είναι αξιοσημείωτο ότι και τα δυο έχουν την ίδια θρησκευτική σημασία: η Σαμοθράκη στην αρχαιότητα ήταν το νησί της μυστηριακής λατρείας των Μεγάλων Θεών, η μύηση στην οποία εξασφάλιζε θεϊκή προστασία στη θάλασσα και την ευκαιρία «γίνεσθαι καὶ εὐσεβεστέρους καὶ δικαιοτέρους καὶ κατὰ πᾶν βελτίονας ἑαυτῶν τοὺς τῶν μυστηρίων κοινωνήσαντας· ο Άθως στα νεότερα χρόνια ως το Άγιο Όρος της Ορθοδοξίας. Το Ιερό των Μεγάλων Θεών βρίσκεται στη βορειοδυτική παραλία του νησιού σε δυο πλαϊνές ρεματιές που σχηματίζουν οι πρόποδες της κορυφής Άι-Γιώργης της οροσειράς Σάος, αμέσως νοτιοδυτικά της αρχαίας πόλης· στη διαφάνεια βλέπετε μια από τις πύλες στο τείχος της (διαφάνεια 4).

Σύμφωνα με τη μυθολογία, εδώ ο Δίας συνάντησε την Ηλέκτρα, μια από τις επτά Πλειάδες· από τη σχέση τους γεννήθηκαν τα μυθικά αδέλφια Δάρδανος, Ιασίων και Αρμονία. Αργότερα, ο Κάδμος σε αναζήτηση της αδελφής του Ευρώπης ταξίδεψε από τη Φοινίκη στη Σαμοθράκη, όπου βρήκε την Αρμονία, την οποία απήγαγε και στη συνέχεια παντρεύτηκε. Στους Ιστορικούς χρόνους, οι γονείς του Μεγάλου Αλεξάνδρου, Φίλιππος Β΄ και Ολυμπιάς, συναντήθηκαν εδώ στη διάρκεια της μύησής τους· και ο Περσέας, ο τελευταίος βασιλιάς της Μακεδονίας, αναζήτησε καταφύγιο εδώ μετά τη μάχη της Πύδνας το 168 π.Χ., όταν τον καταδίωκαν οι Ρωμαίοι. Η φύση των τελετών μύησης ήταν απόρρητη. Σήμερα, η δύναμή τους επιβεβαιώνεται από την ανάπτυξη των καινοτόμων κτιρίων που κάποτε πλαισίωναν τις τελετουργίες μέσα στο ιερό τοπίο και έκαναν το Ιερό των Μεγάλων Θεών μια από τις σημαντικότερες εκφράσεις του Ελληνιστικού ιερού χώρου στην αρχαία Μεσόγειο.

Η ταυτότητα και η φύση των Θεών της Σαμοθράκης, οι οποίοι είτε δεν είχαν ονόματα ή τα ονόματά τους αποκρύπτονταν τελείως από το κοινό, παραμένουν αινιγματικές. Οι αρχαίοι συγγραφείς συχνά αναφέρονταν σ’ αυτούς χρησιμοποιώντας το όνομα Κάβειροι, αλλά στη Σαμοθράκη ονομάζονταν απλά Θεοί ή Μεγάλοι Θεοί. Ένας Αλεξανδρινός συγγραφέας, ο Μνασέας, μας παραδίδει τα ονόματά τους: Αξίερος, Αξιόκερσα, Αξιόκερσος, τα οποία ταυτίζει με την Ελευσινιακή τριάδα, Δήμητρα, Περσεφόνη και Άδη. Επίσης, αναφέρει και μια τέταρτη μορφή, τον Κασμίλο, τον οποίο συνδέει με τον Ερμή. Η μύηση ήταν εφικτή από τον Απρίλιο μέχρι τον Νοέμβριο, δηλαδή σ’ όλη τη διάρκεια της περιόδου των θαλασσινών ταξιδιών κατά την αρχαιότητα. Οι τελετές μύησης γίνονταν νύκτα και υπόσχονταν στους μυούμενους, εκτός της προστασίας κατά τα θαλασσινά ταξίδια, επίσης ευτυχισμένη μεταθανάτια ζωή. Στη Σαμοθράκη, όπως και στην Ελευσίνα, υπήρχαν τρία στάδια μύησης: η εισαγωγική μύηση, η τελετή και η εποπτεία. Πριν την ολοκλήρωση της ανασκαφής του Κτιρίου του Τελετουργικού Χορού, πιστευόταν ότι μετά την προετοιμασία του υποψήφιου μύστη στην Ιερή Οικία, η μύηση γινόταν στην κεντρική αίθουσα του Ἀνακτόρου (διαφάνειες 5-6), ενώ η τελετή ακολουθούσε στο εσωτερικό άδυτον της βόρειας άκρης του κτιρίου. Μετά την ολοκλήρωση και της τελετής, οι μύστες μπορούσαν να προχωρήσουν στο Ἱερόν (διαφάνεια 7), όπου αποκτούσαν των ανώτερο βαθμό, την εποπτεία (διαφάνειες 8-10: βλέπετε την αναστήλωση της κιονοστοιχίας του προστώου, μια σχεδιαστική αποκατάσταση του σηκού και μια κάτοψη του κτιρίου, μια κάτοψη και μια σχεδιαστική αποκατάσταση της εσωτερικής αψίδας). Η τελευταία ανασκαφή του Κτιρίου του Τελετουργικού Χορού (διαφάνεια 11) και η τελική δημοσίευση των μνημείων στον Ανατολικό Λόφο (διαφάνειες 12-13) αποτέλεσε σημείο καμπής στην ερμηνεία της λειτουργίας των κτιρίων του ιερού σε σχέση με τη διαδικασία της μύησης, μολονότι, πάλι, χωρίς να δοθεί μια οριστική απάντηση στο ζήτημα της κεντρικής τελετουργίας στη Σαμοθράκη. Σύμφωνα με τη νέα ερμηνεία, το Κτίριο του Τελετουργικού Χορού (διαφάνειες 14-15) είναι πιθανότατα το Ἀνάκτορον ή Τελεστήριον, όπου γινόταν η μύηση. Μετά την εισαγωγική τελετουργία στον Θεατρικό Κύκλο (διαφάνειες 16-17), ο μυούμενος περιπλανιόταν στη νύχτα δοκιμάζοντας διάφορες αγωνίες στον δρόμο του. Στο τέλος, ο μυούμενος έβλεπε ένα «ιερό φως» και γινόταν μάρτυρας ενός εκπληκτικού οράματος. Ενώ οι μυούμενοι στην Ελευσίνα έψαχναν για την Κόρη, η οποία στο τέλος «επιφαινόταν» στο Τελεστήριον, η τελετουργική αναζήτηση στη Σαμοθράκη είχε αντικείμενο την αναζήτηση της Αρμονίας, η σωτηρία της οποίας στη θάλασσα από τους αδελφούς της Δάρδανο και Ιασίωνα κατέληγε στον ιερό γάμο της με τον απαγωγέα της Κάδμο, ίσως στο Κτίριο του Τελετουργικού Χορού.

Όταν οι πρώτοι Ρωμαίοι ήρθαν στη Σαμοθράκη το 212 π.Χ., το ιερό βρισκόταν στο απόγειο της ανάπτυξής του. Τα σημαντικότερα κτίρια είχαν ήδη κατασκευαστεί, ενώ το ίδιο το ιερό είχε φτάσει στη μεγαλύτερή του έκταση. Οι Μακεδόνες ηγεμόνες είχαν αναμιχθεί έντονα στην εξέλιξη του ιερού, και είναι προφανές ότι σ’ όλη τη διάρκεια της Ελληνιστικής περιόδου η Σαμοθράκη διατήρησε στενούς δεσμούς με διάφορες Μακεδονικές ηγεμονικές οικογένειες. Η Μακεδονική προστασία στο ιερό της Σαμοθράκης συνεχίστηκε σ’ όλη τη διάρκεια του 3^ου αι. π.Χ. Αν οι Μακεδόνες δυνάστες ήταν οι μεγαλύτεροι χορηγοί του ιερού, το ενδιαφέρον για τη Σαμοθράκη δεν περιοριζόταν μόνο σε προσκυνητές από το βόρειο Αιγαίο. Στη διάρκεια του 3^ου αι. π.Χ. η Σαμοθράκη έγινε ένα από τα πιο σημαντικά λατρευτικά κέντρα στον Ελληνικό κόσμο. Η σημασία του νησιού διατηρήθηκε αμείωτη μέχρι το τέλος του 2^ου αι. π.Χ. Ο Φίλιππος Ε΄ συνέχισε την παράδοση των Μακεδόνων προκατόχων του στην αναγνώριση και προστασία των Θεών του ιερού. Στη διαφάνεια μια σχεδιαστική αποκατάσταση του μνημειακού μαρμάρινου αναθηματικού Δωρικού κίονα που υψώθηκε μπροστά από τη Στοά αφιερωμένος από τους Μακεδόνες στους Μεγάλους Θεούς· πάνω στο κιονόκρανό του έστεκε μια ενεπίγραφη βάση αγάλματος που έφερε τις υποδοχές στερέωσης ενός μνημειακού χάλκινου αγάλματος του Φιλίππου Ε΄ (διαφάνειες 18-21). Η ανακάλυψη αυτού του αναθήματος ήταν κεφαλαιώδης από πολλές απόψεις. Πρώτα, παρείχε σημαντική φυσική μαρτυρία που επιβεβαίωνε τη σημασία του ιερού για τους ύστερους Αντιγονίδες, ενισχύοντας με αυτό τον τρόπο την απόφαση του Περσέα να αναζητήσει καταφύγιο εδώ μετά την μάχη της Πύδνας. Το 217 π.Χ. ο Φίλιππος Ε΄ βρισκόταν στο απόγειο της δύναμής του, αλλά όταν συμμάχησε το 215 π.Χ. με τον Αννίβα, προκάλεσε τις υποψίες της Ρώμης, η οποία συνέχισε να ασχολείται με τις ενέργειες του Φιλίππου· η ανάμιξη του τελευταίου στη Σαμοθράκη υπήρξε θέμα που δεν περνούσε απαρατήρητο από τη Ρωμαϊκή ηγεσία. Το 212 π.Χ. άρχισε ο 1^ος Μακεδονικός Πόλεμος, και, κάτι που έχει ιδιαίτερη σημασία, το 211 π.Χ. χρονολογείται η πρώτη καταγραμμένη αναφορά του Ρωμαϊκού ενδιαφέροντος για τη Σαμοθράκη. Ο Πλούταρχος διηγείται ότι αυτή τη χρονιά ο Marcellus, διοικητής των Ρωμαϊκών δυνάμεων που κατέλαβαν τις Συρακούσες, ανέθεσε στους Μεγάλους Θεούς αγάλματα και ζωγραφικούς πίνακες που αποτελούσαν λάφυρα σ’ αυτή τη μάχη. Οι Ρωμαίοι αναφέρονται πάλι στη Σαμοθράκη στο τέλος του 3^ου Μακεδονικού Πολέμου όταν ο Aemilius Paullus έστειλε εδώ τον στόλο του καταδιώκοντας τον Περσέα, τον οποίο είχε νικήσει στην Πύδνα το 168 π.Χ. Αφού ο προδόθηκε από τον Κρητικό καπετάνιο ο οποίος είχε συμφωνήσει να τον μεταφέρει με ασφάλεια στη Θράκη, και αφού το μεγαλύτερο μέρος της οικογένειάς του είχε συλληφθεί από τους Ρωμαίους, ο Περσέας παραδόθηκε στον διοικητή του Ρωμαϊκού στόλου, τον Gnaeus Octavius. Η σύλληψη του Περσέα έβαλε τέλος στο βασίλειο της Μακεδονίας, η οποία έγινε Ρωμαϊκή επαρχία. Σύμφωνα με μια υπόθεση, η περίφημη Νίκη της Σαμοθράκης (διαφάνεια 22) μπορεί να είχε ανατεθεί από τον διοικητή του Ρωμαϊκού στόλου, Gnaeus Octavius, σε ανάμνηση της παράδοσης του Περσέα στο νησί. Μολονότι ο γλύπτης του μνημείου της Νίκης ήταν Έλληνας, ίσως Ροδίτης, που ανήκε στη Σχολή του Περγάμου, η Νίκη ίσως αποτελεί ένα από τα πιο πρώιμα Ρωμαϊκά μνημεία σε Ελληνικό έδαφος.

Οι Ρωμαίοι εμφανίζονται ως μύστες στη Σαμοθράκη νωρίτερα απ’ ό, τι στην Ελευσίνα. Το κείμενο «να μην μπει ο αμύητος» στα Λατινικά και Ελληνικά αυτής της επιγραφής δηλώνει με έμφαση τη δημοφιλία της λατρείας της Σαμοθράκης στους Ρωμαίους (διαφάνεια 23). Υπάρχουν επιγραφές με καταλόγους Ρωμαίων μυστών από τον 2^ο αι. π.Χ. Ως «Ρωμαίοι μύστες» αναφέρονται μύστες με Ρωμαϊκά ονόματα των οποίων η πόλη καταγωγής είτε δεν αναφέρεται ή είναι η ίδια η Ρώμη. Η πρωιμότερη Λατινική επιγραφή με πλήρη χρονολογία είναι από το 113 π.Χ., ενώ χρονολογημένες επιγραφές απαντούν μέχρι τον 2^ο αι. μ.Χ. Προκαλεί όμως εντύπωση ότι, ενώ υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός Ρωμαίων μυστών στα μυστήρια της Σαμοθράκης, πολύ λίγοι Ρωμαίοι προχωρούσαν στην απόκτηση του βαθμού της εποπτείας. Αντίθετα με τους Έλληνες μύστες που έκαναν αναθέσεις στους Θεούς της Σαμοθράκης και αποτελούσαν ενώσεις που τελούσαν θυσίες και πομπές προς τιμήν των Θεών της Σαμοθράκης στις πόλεις καταγωγής τους, οι Ρωμαίοι που μυούνταν στη Σαμοθράκη φαίνεται ότι δεν μετέφεραν στη Ρώμη δραστηριότητες που σχετίζονταν άμεσα με τη μύησή τους. Οι μόνοι Ρωμαίοι που μπορούσαν να πάρουν μέρος στα μυστήρια ήταν εκείνοι που είχαν την οικονομική δυνατότητα να ταξιδέψουν για τη Σαμοθράκη ή εκείνοι που βρίσκονταν στο ανατολικό Αιγαίο εξαιτίας των πολιτικών, στρατιωτικών ή εμπορικών υποχρεώσεών τους (διαφάνειες 24-27). Μια σημαντική επιγραφή αναφέρει Ρωμαίους μύστες, ανάμεσα στους οποίους περιλαμβάνεται ο Lucius Tullius, θείος του Κικέρονα και άλλοι επιφανείς Ρωμαίοι. Όλοι τους επέστρεφαν από μια εκστρατεία του M. Antonius, του ρήτορα και παππού του Μάρκου Αντωνίου, εναντίον των Κιλίκων πειρατών.

Ταυτόχρονα με την αύξηση της Ρωμαϊκής δραστηριότητας στην Ελλάδα, συντελέσθηκε στη Ρώμη μια αναβίωση του ενδιαφέροντος για τους μύθους της Τρωικής καταγωγής της Ρώμης. Η περίοδος της γραμματειακής ανάπτυξης των Τρωικών μύθων στη διάρκεια του όψιμου 3^ου και πρώιμου 2^ου αι. π.Χ. συμπίπτει με την περίοδο των Ρωμαϊκών συγκρούσεων με τον Φίλιππο Ε΄. Το γεγονός ότι η Σαμοθράκη είχε προ πολλού ταυτιστεί μαζί του και τους άλλους Μακεδόνες βασιλείς ίσως δημιούργησε μια ιδιαίτερη έλξη στους Ρωμαίους, οι οποίοι θεώρησαν το νησί ως τόπο καταγωγής των Penates. Παρ’ όλο που το ενδιαφέρον των Ρωμαίων για τη Σαμοθράκη ήταν αρχικά πολιτικό, η ανάπτυξη του μύθου για την καταγωγή από τη Σαμοθράκη των Penates έδωσε και θρησκευτικό κίνητρο το οποίο εν μέρει εξηγεί το ενδιαφέρον των Ρωμαίων για το ιερό του νησιού τα πρώιμα χρόνια της Αυτοκρατορίας. Ο Varrο στο βιβλίο του ‘Antiquitates rerum humanarum et divinarum’ (47 π. Χ.) είπε ότι ο Δάρδανος έφερε τους Penates από τη Σαμοθράκη στη Φρυγία και ότι ο Αινείας τους έφερε από τη Φρυγία στην Ιταλία. Την εποχή του Varrο οι Ρωμαίοι είχαν την εμπειρία ενός αιώνα ταξιδιών στη Σαμοθράκη και είχαν δείξει έντονη επιθυμία να συνδέσουν τους Penates με τους θεούς της Σαμοθράκης. Ο Cassius Hemina τον 2^ο αι. π. Χ. ισχυριζόταν ότι ο Αινείας έφερε τους Penates στη Ρώμη κατευθείαν από τη Σαμοθράκη. Ο ισχυρισμός αυτός του Hemina για τη σύνδεση των Penates με τη Σαμοθράκη και τους Θεούς της δείχνει ότι τον 2^ο αι. π.Χ. υπήρχε μια τάση τροποποίησης των παραδοσιακών διηγήσεων με προφανή στόχο να δοθεί στη Σαμοθράκη μια πιο εξέχουσα θέση στους μύθους καταγωγής της Ρώμης.

Ο Varro είναι ο πρωιμότερος Ρωμαίος συγγραφέας που περιέγραψε τα αντικείμενα που έφερε ο Αινείας στην Ιταλία, αλλά η παράδοση της μεταφοράς από τον Αινεία κάποιων αντικειμένων από την Τροία είχε από παλιά αποτελέσει θέμα της Ετρουσκικής τέχνης (διαφάνεια 28), τουλάχιστον από το τέλος του 6^ου αι. π.Χ., όταν υπήρχε μεγάλο ενδιαφέρον στην ιστορία της απόδρασης του Αινεία και του Αγχίση από την Τροία στη νότια Ετρουρία. Ο Αινείας ήταν το θέμα ενός ιδρυτικού μύθου στη νότια Ετρουρία στο τέλος του 6^ου αι. π.Χ. και ίσως αυτός ο μύθος θα μπορούσε να σχετιστεί με τις μετακινήσεις πληθυσμών από τη Μικρά Ασία στην Ιταλία στο τέλος της Μυκηναϊκής εποχής (διαφάνεια 29: μια Αττική εκδοχή αυτού του μύθου); Ο Ηρόδοτος αναφέρει τον μύθο ότι οι Ετρούσκοι προέρχονται από τη Λυδία (διαφάνεια 30), ένας ισχυρισμός που υποστηρίζεται από τις μη-Ελληνικές επιγραφές της Λήμνου (διαφάνεια 31) οι οποίες φαίνεται ότι είναι σε γλώσσα συγγενική με τα Ετρουσκικά και χρονολογούνται στον 6^ο αι. π.Χ. Αυτός ο ιδρυτικός μύθος ήταν γνωστός στη Ρώμη την περίοδο της κυριαρχίας των Ετρούσκων τον 6^ο και πρώιμο 5^ο αι. π.Χ., ενώ ήταν καλά εδραιωμένη θεωρία στο τέλος του 3^ου αι. π.Χ.

Οι σχέσεις Σαμοθράκης και Ρώμης όπως περιγράφηκαν πολύ επιγραμματικά πιο πάνω, ίσως χρονολογούνται αρκετά πρώιμα και σχετίζονται με μετακινήσεις πληθυσμών στην ανατολική Μεσόγειο. Είναι πιθανόν ότι οι σχετικοί μύθοι παραδόθηκαν από τους Ετρούσκους, αλλά οποιαδήποτε είναι η καταγωγή τους, απέκτησαν ισχυρότερο και πιο απτό περιεχόμενο από τον 3^ο αι. π.Χ. και μετά, όταν η Σαμοθράκη έγινε σύμβολο της κατάκτησης της Μακεδονίας από τους Ρωμαίους. Πάντως, ανεξάρτητα από τα πολιτικά και στρατιωτικά θέματα, είναι αλήθεια ότι οι Θεοί της Σαμοθράκης και τα Μυστήριά τους άσκησαν βαθιά επίδραση στη Ρωμαϊκή ιδιοσυγκρασία σε ανθρώπινους όρους.

 1

 2

 3

 4

 5

 6

 7

 8

 9

 10

 11

 12

 13

 14

 15

 16

 17

 18

 19

 20

 21

 22

 23

 24

 25

 26

 27

 28

 29

 30

31

Δ. Μάτσας

Σαμοθράκη: Αναβάθμιση του Αρχαιολογικού Μουσείου

Από το Επιχειρησιακό Πρόγραμμα της Περιφέρειας ΑΜΘ 2014-2020, θα χρηματοδοτηθεί το έργο της αναβάθμισης του Αρχαιολογικού Μουσείου Σαμοθράκης, προϋπολογισμού 1.642.970 ευρώ,ύστερα από την απόφαση που υπέγραψε ο περιφερειάρχης Χρήστος Μέτιος.

Το έργο, το οποίο εντάσσεται στην Ολοκληρωμένη Χωρική Επένδυση (ΟΧΕ) Πολιτιστικής Διαδρομής Εγνατίας Οδού, προβλέπει τις απαραίτητες εργασίες και προμήθειες ώστε να ολοκληρωθεί η επανέκθεση του Μουσείου και να καταστεί αυτό πλήρως λειτουργικό.

Ειδικότερα, θα εγκατασταθούν νέες προθήκες και συστήματα φωτισμού, θα γίνουν αρχιτεκτονικές αποκαταστάσεις σε διάφορες αίθουσες του Μουσείου, θα τοποθετηθούν νέοι αποθηκευτικοί χώροι, θα δημιουργηθούν ψηφιακές εφαρμογές στον εκθεσιακό χώρο, θα γίνει η αρχαιολογική τεκμηρίωση των εκθεμάτων και η παραγωγή του πληροφοριακού υλικού που προορίζεται για τους επισκέπτες (οδηγός μουσείου, μεταφράσεις κειμένων, εποπτικό υλικό κτλ.)

Με την ολοκλήρωση του έργου, οι εκθεσιακοί και οι αποθηκευτικοί χώροι του Μουσείου θα παραδοθούν πλήρως εξοπλισμένοι και λειτουργικοί.

Συντάκτης : Όλγα Ορφανίδου

Το 1821 αποτελεί την σημαντικότερη χρονολογία για την ιστορία της Σαμοθράκης.

Το 1821 αποτελεί την σημαντικότερη χρονολογία για την ιστορία της Σαμοθράκης.

Τα μηνύματα της προετοιμασίας της Ελληνικής επανάστασης φτάνουν και στο νησί, καθώς κάποιοι από τους προεστούς που είχαν δοσοληψίες εμπορικές με την Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη, φαίνεται ότι μυήθηκαν στην Φιλική Εταιρεία. Επίσης σύμφωνα με τον ιατροφιλόσοφο Ν. Φαρδύ (η σπουδαιότερη πνευματική προσωπικότητα του τόπου μας) ένα ελληνικό πλοίο προφανώς απόστολος της Φιλικής Εταιρείας περνάει από την Σαμοθράκη και ενημερώνει τους κατοίκους για τον Μεγάλο Ξεσηκωμό του Έθνους που πρόκειται να γίνει τον Μάρτιο. Οι Σαμοθρακίτες τότε συγκεντρώνουν όπλα και αρχίζουν να προγυμνάζονται στην σκοποβολή από ένα Σαμιώτη που βρισκόταν στο νησί. Στις 19 Απριλίου του 1821 αρνούνται να πληρώσουν τους φόρους στους Τούρκους. Στέλνεται από τους κατακτητές ως μεσάζοντας κάποιος Ίμβριος στην καταγωγή που ονομαζόταν Λογοθέτης. Σ’ αυτόν ο Δημογέροντας Χατζηγιώργης σαν άλλος Λεωνίδας, απάντησε: «Δοσίματα δεν έχουμε παρά μονάχα μολύβι και μπαρούτι. Είμαστε Έλληνες και προτιμούμε να πεθάνουμε παρά να είμαστε σκλάβοι».

Τέσσερις μήνες μόνο έζησαν ελεύθεροι οι Σαμοθρακίτες. Την 1^ηΣεπτεμβρίου του 1821 αποβιβάζονται στα νότια του νησιού στην θέση Μακρυλιές 2000 ένοπλοι Τούρκοι προερχόμενοι από την Τένεδο όπου βρισκόταν ο τουρκικός στόλος υπό τις διαταγές του ναυάρχου Καρά Αλή. Η πρώτη συμπλοκή γίνεται έξω από την Χώρα στη θέση Μύλοι. Στους γύρω λόφους από την Χώρα και συγκεκριμένα στον Κούκο και στον Βρυχό ταμπουρώνονται οι Σαμοθρακίτες με λιγοστά όπλα και ελάχιστα πολεμοφόδια. Σκοτώνεται ο Τούρκος σημαιοφόρος από τον Σαμιώτη, αλλά γρήγορα οι Τούρκοι σκοτώνουν ή συλλαμβάνουν τους λίγους πολεμιστές. Όταν άρχισαν να μπαίνουν στον οικισμό της Χώρας, οι νησιώτες κατέφυγαν έντρομοι στα βουνά. Η φρίκη και ο θάνατος απλώνονται παντού. Η Χώρα παραδίδεται στις φλόγες. Τους βανδαλισμούς των Τούρκων στην Χώρα περιγράφει ο Ίων Δραγούμης: «Τρείς μέρες βάσταξε το μακελειό. Οι Τούρκοι γυρεύοντας παντού ανθρώπους έμπαιναν στα σπίτια και τα ρήμαζαν. Όσους έβρισκαν τους χαλούσαν στο τόπο. Στην εκκλησία μπήκαν, τύφλωσαν τους Αγίους, άρπαξαν ότι πολύτιμο είχε σύντριψαν την Άγια Τράπεζα και ένας με την λόγχη του τρύπησε το Ευαγγέλιο πέρα-πέρα.». Οι Τούρκοι διατρέχουν τις πεδιάδες, ψάχνουν στα δάση, οι γυναίκες και τα παιδιά φορτώνονται στα πλοία για να οδηγηθούν στα σκλαβοπάζαρα. Θα βρουν τον Εφιάλτη – προδότη, έναν ντόπιο που ονομάζεται Κυριάκος, θα τον κάνουν λοχία – τσαούς και αυτός με δόλο θα οδηγήσει τους κρυμμένους Σαμοθρακίτες από τα βουνά στη Χώρα ξεγελώντας τους με την υπόσχεση, ότι οι Τούρκοι, δε θα τους πειράξουν. Και τότε αρχίζει η μεγάλη σφαγή. Κάτω από το επιβλητικό κάστρο της Χώρας στη θέση Εφκάς στην είσοδο του οικισμού σφαγιάστηκαν 700 άντρες νέοι και ηλικιωμένοι. Το αίμα θα τρέξει ποτάμι για να ποτίσει το δέντρο της λευτεριάς. Μεγαλειώδης η θυσία ενός τόσο μικρού τόπου όπως είναι η Σαμοθράκη. Με λιτότητα η λαϊκή Μούσα παραδίδει το φρικτό γεγονός:

                            «Σήμερα είναι Τρίτη και Πρωτοσταυρινιά

                             όπου μας εχαλάσαν οι Τούρκοι τα σκυλιά

                             που παίρναν τα κεφάλια και αφήναν τα κορμιά,

                             γεμίσαν τα σοκάκια και όλα τα στενά.»

*** Από την ομιλία της κας Ευαγγελίας Βάβουρα με αφορμή την άφιξη του Προέδρου της Δημοκρατίας κ. Παυλόπουλου στο νησί μας τον Οκτώβριο του 2017.

Η ομιλία της Κας Ευαγγελίας Βάβουρα στην λειτουργία της Παναγίας στη Χώρα παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας

Εξοχότατε Κύριε Πρόεδρε της Δημοκρατίας

<<Μέσα μας ζουν όλες οι ψυχές των προγόνων μας. Η μνήμη όπου και να την αγγίξεις πονεί>> γράφει ο μεγάλος μας ποιητής Γιώργος Σεφέρης.

 Λαμπρή η σημερινή μέρα για τον τόπο μας, σπουδαία ιστορική στιγμή η ένωση με την μητέρα πατρίδα μετά από 433 χρόνια συνεχούς σκλαβιάς. Ας δούμε όμως ποια είναι η ιστορική διαδρομή αυτού του τόπου στο πέρασμα των αιώνων.

Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο οι πρώτοι κάτοικοι της Σαμοθράκης είναι οι Πελασγοί οι οποίοι φέρνουν μαζί τους μια μυστηριακή θρησκεία που αναπτύχθηκε στα μεταγενέστερα χρόνια και καθιέρωσε τη Σαμοθράκη ως ένα από τα μεγαλύτερα θρησκευτικά κέντρα της αρχαιότητας. Ο αποικισμός από ελληνικά φύλλα στο νησί γίνεται περίπου το 700 π.Χ. από περιοχές της ΒΑ Μ. Ασίας ή της Λέσβου δηλαδή από Αιολείς. Ο Όμηρος εδώ στην κορυφή του Φεγγαριού φαντάστηκε τον Ποσειδώνα καθισμένο να βλέπει την Τροία και τα καράβια των Αχαιών και να παρακολουθεί την έκβαση του Τρωϊκού πολέμου.

 Η τέλεση των Καβειρίων Μυστηρίων προς τιμήν των Μεγάλων Θεών ανέδειξαν την Σαμοθράκη σε ένα πανελλήνιο θρησκευτικό κέντρο, ισάξιο με το ιερό της Δήμητρας στην Ελευσίνα. Οι βασιλείς της Μακεδονίας και οι Πτολεμαίοι της Αιγύπτου έθεσαν το ιερό υπό την προστασία τους και το πλούτισαν με λατρευτικά κτήρια. Στο ιερό τούτο θα αναζητήσει καταφύγιο ο Περσέας, ο τελευταίος βασιλιάς της Μακεδονίας, μετά την ήττα του από τους Ρωμαίους, στη μάχη της Πύδνας το 168 π.Χ. και θα συλληφθεί από αυτούς.

Κατά την Ρωμαϊκή περίοδο οι Ρωμαίοι θα δείξουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το νησί μας, θεωρώντας ότι η Σαμοθράκη είναι ο τόπος της αρχικής προέλευσης του γένους τους, ταυτίζοντας τους Καβείρους με τους δικούς τους θεούς τους Πενάτες. Πολλοί Ρωμαίοι αξιωματούχοι αλλά και αυτοκράτορες θα μυηθούν στα μυστήρια των Μεγάλων Θεών. Επίσης η Σαμοθράκη είναι το πρώτο ευρωπαϊκό έδαφος που επισκέφθηκε το 54 μ.Χ. ο Απόστολος Παύλος. Τα αρχαία μυστήρια και η αρχαία θρησκεία εγκαταλείφθηκαν γύρω στον 4^ο αιώνα με την επικράτηση του Χριστιανισμού.

Το νησί μετά το τέλος του αρχαίου κόσμου πέφτει σε αφάνεια και σε οικονομικό μαρασμό. Κατά την Βυζαντινή περίοδο η Σαμοθράκη αναφέρεται ως τόπος εξορίας πολιτικών και θρησκευτικών αντιπάλων των αρχόντων του Βυζαντίου. Εδώ θα πεθάνει εξόριστος ο όσιος Θεοφάνης ο Ομολογητής, εξέχουσα πνευματική προσωπικότητα του Βυζαντίου. Κατά καιρούς δέχεται επιδρομές Σαρακηνών και άλλων πειρατών, ιδίως τον 9^ο μ.Χ. αιώνα αλλά και κατά τα μεταγενέστερα χρόνια, με συνέπεια την αποψίλωση του νησιού από ανθρώπινο δυναμικό.

 Μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους το 1204 η Σαμοθράκη περιέρχεται στον λατίνο αυτοκράτορα Βαλδουίνο τον Α΄. Το 1430 περνά στην εξουσία του Γενοβέζικου οίκου των Gattilusi. Το 1459 ο Ζαγανός πασάς καταλαμβάνει τη Σαμοθράκη και στέλνει πολλούς αιχμάλωτους Σαμοθρακίτες στην Κωνσταντινούπολη για τον εποικισμό της πόλης. Το 1460 ο Σουλτάνος παραχωρεί τη Σαμοθράκη στον Δημήτριο Παλαιολόγο ο οποίος κατέχει το νησί για 6 χρόνια. Για λίγο διάστημα θα παραχωρηθεί στους Βενετούς και θα υποταχθεί οριστικά στους Τούρκους το 1479. Από τότε θα μείνει στα χέρια των Τούρκων με μια μικρή διακοπή από το 1770 – 1774 την περίοδο των Ορλωφικών που καταλαμβάνεται από τους Ρώσσους.

Το 1821 αποτελεί την σημαντικότερη χρονολογία για την ιστορία της Σαμοθράκης.

Τα μηνύματα της προετοιμασίας της Ελληνικής επανάστασης φτάνουν και στο νησί, καθώς κάποιοι από τους προεστούς που είχαν δοσοληψίες εμπορικές με την Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη, φαίνεται ότι μυήθηκαν στην Φιλική Εταιρεία. Επίσης σύμφωνα με τον ιατροφιλόσοφο Ν. Φαρδύ( η σπουδαιότερη πνευματική προσωπικότητα του τόπου μας) ένα ελληνικό πλοίο προφανώς απόστολος της Φιλικής Εταιρείας περνάει από την Σαμοθράκη και ενημερώνει τους κατοίκους για τον Μεγάλο Ξεσηκωμό του Έθνους που πρόκειται να γίνει τον Μάρτιο. Οι Σαμοθρακίτες τότε συγκεντρώνουν όπλα και αρχίζουν να προγυμνάζονται στην σκοποβολή από ένα Σαμιώτη που βρισκόταν στο νησί. Στις 19 Απριλίου του 1821 αρνούνται να πληρώσουν τους φόρους στους Τούρκους. Στέλνεται από τους κατακτητές ως μεσάζοντας κάποιος Ίμβριος στην καταγωγή που ονομαζόταν Λογοθέτης. Σ’ αυτόν ο Δημογέροντας Χατζηγιώργης σαν άλλος Λεωνίδας, απάντησε: «Δοσίματα δεν έχουμε παρά μονάχα μολύβι και μπαρούτι. Είμαστε Έλληνες και προτιμούμε να πεθάνουμε παρά να είμαστε σκλάβοι».

 Τέσσερις μήνες μόνο έζησαν ελεύθεροι οι Σαμοθρακίτες. Την 1^η Σεπτεμβρίου του 1821 αποβιβάζονται στα νότια του νησιού στην θέση Μακρυλιές 2000 ένοπλοι Τούρκοι προερχόμενοι από την Τένεδο όπου βρισκόταν ο τουρκικός στόλος υπό τις διαταγές του ναυάρχου Καρά Αλή. Η πρώτη συμπλοκή γίνεται έξω από την Χώρα στη θέση Μύλοι. Στους γύρω λόφους από την Χώρα και συγκεκριμένα στον Κούκο και στον Βρυχό ταμπουρώνονται οι Σαμοθρακίτες με λιγοστά όπλα και ελάχιστα πολεμοφόδια. Σκοτώνεται ο Τούρκος σημαιοφόρος από τον Σαμιώτη, αλλά γρήγορα οι Τούρκοι σκοτώνουν ή συλλαμβάνουν τους λίγους πολεμιστές. Όταν άρχισαν να μπαίνουν στον οικισμό της Χώρας, οι νησιώτες κατέφυγαν έντρομοι στα βουνά. Η φρίκη και ο θάνατος απλώνονται παντού. Η Χώρα παραδίδεται στις φλόγες. Τους βανδαλισμούς των Τούρκων στην Χώρα περιγράφει ο Ίων Δραγούμης: «Τρείς μέρες βάσταξε το μακελειό. Οι Τούρκοι γυρεύοντας παντού ανθρώπους έμπαιναν στα σπίτια και τα ρήμαζαν. Όσους έβρισκαν τους χαλούσαν στο τόπο. Στην εκκλησία μπήκαν, τύφλωσαν τους Αγίους, άρπαξαν ότι πολύτιμο είχε σύντριψαν την Άγια Τράπεζα και ένας με την λόγχη του τρύπησε το Ευαγγέλιο πέρα-πέρα.». Οι Τούρκοι διατρέχουν τις πεδιάδες, ψάχνουν στα δάση, οι γυναίκες και τα παιδιά φορτώνονται στα πλοία για να οδηγηθούν στα σκλαβοπάζαρα. Θα βρουν τον Εφιάλτη – προδότη, έναν ντόπιο που ονομάζεται Κυριάκος, θα τον κάνουν λοχία – τσαούς και αυτός με δόλο θα οδηγήσει τους κρυμμένους Σαμοθρακίτες από τα βουνά στη Χώρα ξεγελώντας τους με την υπόσχεση, ότι οι Τούρκοι, δε θα τους πειράξουν. Και τότε αρχίζει η μεγάλη σφαγή. Κάτω από το επιβλητικό κάστρο της Χώρας στη θέση Εφκάς στην είσοδο του οικισμού σφαγιάστηκαν 700 άντρες νέοι και ηλικιωμένοι. Το αίμα θα τρέξει ποτάμι για να ποτίσει το δέντρο της λευτεριάς. Μεγαλειώδης η θυσία ενός τόσο μικρού τόπου όπως είναι η Σαμοθράκη. Με λιτότητα η λαϊκή Μούσα παραδίδει το φρικτό γεγονός:

                            «Σήμερα είναι Τρίτη και Πρωτοσταυρινιά

                             όπου μας εχαλάσαν οι Τούρκοι τα σκυλιά

                             που παίρναν τα κεφάλια και αφήναν τα κορμιά.

                             γεμίσαν τα σοκάκια και όλα τα στενά.»

Ερείπια θα αφήσουν πίσω τους οι Αγαρηνοί και ανθρώπους σε τραγική κατάσταση μέσα στις σπηλιές των βουνών. Φεύγοντας ο τουρκικός στόλος θα κρεμάσει αρκετούς αιχμαλώτους στα κατάρτια των πλοίων ώστε να εισέλθει με αυτά ως λάφυρα στο λιμάνι της Κωνσταντινούπολης. Η 1^η Σεπτεμβρίου θα είναι από τότε ημέρα «του Χαλασμού» για τους ντόπιους. Η Σαμοθράκη ερημώνεται. Όταν μετριούνται αυτοί που επέζησαν είναι μόνο 100. Σε λίγο επιστρέφουν άλλοι 300 που είχαν ξεφύγει με βάρκες και πλοιάρια. Πέντε από τους εξισλαμισθέντες αιχμαλώτους που πήραν οι Τούρκοι μαζί τους αργότερα γύρισαν στην Σαμοθράκη και επέστρεψαν στην χριστιανική πίστη. Οι Τούρκοι για τον λόγο αυτό  τους βασάνισαν και τους θανάτωσαν στη Μάκρη. Η εκκλησία τιμά την μνήμη τους την Κυριακή του Θωμά. Είναι οι 5 νεομάρτυρες της Σαμοθράκης. Άλλος Σαμοθρακίτης αιχμάλωτος από παιδί ο Νικόλαος Χατζηγιάννης, διοικητής στα Δαρδανέλια του Τουρκικού στρατού, όταν έμαθε την καταγωγή του γύρισε στο νησί και έδωσε το ξίφος του για να επαργυρώσουν ένα Ευαγγέλιο. Επιστρέφοντας στην Πόλη οι Τούρκοι τον θανάτωσαν για την πίστη του. Η Σαμοθράκη έμεινε στην Τουρκική κατοχή μέχρι τον Οκτώβρη του 1912.

Κατά τη διάρκεια του Α΄ Βαλκανικού πολέμου στρατηγική επιλογή για την Ελλάδα ήταν να υπερισχύσει στη θάλασσα και να ελέγχει την έξοδο από τα στενά των Δαρδανελίων. Για τον λόγο αυτό δόθηκε προτεραιότητα στην κατάληψη των νησιών Σαμοθράκης, Λήμνου, Άη Στράτη, Θάσου, Ίμβρου και Τενέδου. Ο Ελληνικός στόλος τα κατέλαβε όλα μέσα σε 12 μέρες. Η απελευθέρωση της Σαμοθράκης έγινε στις 19 Οκτωβρίου του 1912 ημέρα Παρασκευή και ώρα 10 π.μ. Ο ελληνικός στόλος, έχοντας αρχηγό τον θρυλικό Κουντουριώτη, φτάνει στο λιμάνι της Καμαριώτισσας όπου γίνεται η απόβαση του πεζοναυτικού τάγματος με οδηγό τον σημαιοφόρο Κωνσταντίνο Παναγιώτου. Καταλαμβάνεται το λιμεναρχείο και υψώνεται αμέσως η Ελληνική σημαία. Ο ενθουσιασμός των κατοίκων του μαρτυρικού νησιού θα κορυφωθεί όταν η Ελληνική σημαία θα κυματίσει στον ιστό του καμπαναριού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου της Χώρας, όπου βρισκόμαστε σήμερα. Οι λιγοστοί Τούρκοι παραδίδονται στον σημαιοφόρο Παναγιώτου. Η συγκίνηση των Σαμοθρακιτών είναι απερίγραπτη όταν τελείται η πανηγυρική δοξολογία της απελευθέρωσής τους. Η Ακαδημία Αθηνών τίμησε την Σαμοθράκη στις 23 Μαρτίου του 1980 γιατί «κατά τον αγώνα της Εθνεγερσίας έγινε ολοκαύτωμα από τον βάρβαρο Ασιάτη και γιατί δεν έπαυσε να αγωνίζεται για την Ελληνικότητά της». Από το 1912 και μετά η Σαμοθράκη θα παραμείνει ελεύθερη, με εξαίρεση την περίοδο της Βουλγαρικής κατοχής, ακολουθώντας την κοινή μοίρα του ελληνισμού.

 Η Σαμοθράκη μέχρι σήμερα δυστυχώς δεν έχει βρει τη θέση που της αξίζει στην ελληνική ιστορία. Η θυσία των Σαμοθρακιτών για την ελευθερία της πατρίδας μας δεν καταγράφεται σε κανένα σχολικό εγχειρίδιο. Εμείς οι Σαμοθρακίτες κρατώντας την συλλογική μας μνήμη αγωνιζόμαστε καθημερινά με στωικότητα πάνω σε αυτόν το βράχο που υψώνεται σχεδόν κάθετα από τη θάλασσα αιώνες τώρα γνωρίζοντας πολλές φορές την αδιαφορία και την κρατική αστοργία.

Εξοχότατε Κύριε Πρόεδρε της Δημοκρατίας

Η φετινή επέτειος της απελευθέρωσης της Σαμοθράκης είναι ιδιαίτερη γιατί βρίσκει το νησί μας αντιμέτωπο με μεγάλα προβλήματα. Πόσο πανηγυρική μπορεί να είναι μια ομιλία στις σημερινές συνθήκες; Ανατρέξαμε στην ιστορία μας, όπως πάντα κάνουμε εμείς οι Έλληνες, για να μπορέσουμε να σταθούμε όρθιοι και να παραδειγματιστούμε από την δύναμη των προγόνων μας. Μπορεί να λυγίζουμε κάποιες φορές όμως δεν πέφτουμε. Όπως λέει ο Ίων Δραγούμης:

«Οι ξένοι κατακτητές πέρασαν απ’ τον τόπο μας όπως περνούν πάνω από τον καθρέφτη οι ανθρώπινες μορφές. Πάνω που πίστευαν πως είχαν πια υποτάξει ολότελα το νησί και το είχαν παντοτινά δικό τους πάνω που φανταζόταν πως είχαν κάνει τους κατοίκους κατά τη δική τους κρυφή επιθυμία ξέπεφτε η εξουσία τους. Έφευγαν απ’ το νησί και έμειναν πάλι οι Σαμοθρακίτες ακέραιοι. Και ερχόταν και άλλοι και όριζαν το νησί, μα αυτό δεν άλλαζε μορφή και όπως τα βράχια του ήταν και έμειναν από γρανίτη έτσι και οι κάτοικοί του έμειναν Έλληνες».

Ευαγγελία Βάβουρα

. . . . . . . . . . . . . . . .

*** Η παραπάνω ομιλία εκφωνήθηκε στην εκκλησία της Παναγίας στη χώρα στην λειτουργία, παρουσία του Προέδρου της Δημοκρατίας και κρίθηκε από όσους την άκουσαν εξαιρετική και απολύτως κατάλληλη για την περίσταση. Να ληφθεί υπόψη ότι ο χρόνος που της δόθηκε ήταν 12' λεπτά. Την ευχαριστώ που ανταποκρίθηκε στο αίτημά μου και μου την "εμπιστεύτηκε" για δημοσίευση.

Σπιτάλας Βασίλης

Διεθνές Εργαστήρι Πολιτιστικής Ανάπτυξης Σαμοθράκης

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

                Στις 14 και 15 Σεπτεμβρίου 2017 η Σαμοθράκη έχει την τιμή να φιλοξενεί για μια μια ακόμη χρονιά στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Σαμοθράκης Νικόλαος Φαρδύς, εκδηλώσεις με περιεχόμενο την  “Ευρωπαϊκή Φιλοσοφία Ελληνική Μυθολογία και η μυστηριακή τους φύση” που οργανώνει η Εταιρεία Φιλοσοφικών Φαινομενολογικών Μελετών του Πανεπιστημίου του Τύμπινγκεν για πέμπτη συνεχή χρονιά στο νησί και που φέτος γίνεται με την ευθύνη διοργάνωσης της Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης υπό την διοργάνωση με τίτλο Διεθνές Εργαστήρι Πολιτιστικής Ανάπτυξης Σαμοθράκης.

Οι εκδηλώσεις έχουν την υποστήριξη του Δήμου Σαμοθράκης και του Γερμανικού Προξενείου Θεσσαλονίκης και  περιλαμβάνουν Έκθεση Σκίτσων του Martin Maria Strohmayer   την Πέμπτη 14 Σεπτεμβρίου 2017 ώρα 20.00 και διάλεξη με τίτλο ''Μια φιλοσοφική άποψη για τη Νίκη της Σαμοθράκης'' από την  Johana Gunter στα γερμανικά με ελληνική μετάφραση την Παρασκευή 15 Σεπτεμβρίου 2017 ώρα 20.00

H Εταιρεία Φιλοσοφικών Φαινομενολογικών Μελετών του Πανεπιστημίου του Τύμπινγκεν, με τα φιλοσοφικά συνέδρια στη Σαμοθράκη, έχει προσελκύσει το  γενικό ενδιαφέρον.

Αποτελεί ιδιαίτερη τιμή για μας η παρουσία του Γερμανού Πρόξενου Θεσσαλονίκης στις εκδηλώσεις κου Βάλτερ Στέχερ,  η ανάληψη της διοργάνωσης από την Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης αλλά και η εκπροσώπηση του Γραφείο Δημάρχων Β. Ελλάδος της Ελληνογερμανικής Συνέλευσης, από τους κους Γιόχεν Τσέλλερ  Δημάρχου Χοχενσταίν και Χόλγεκρ Ντέμπεκ τέως Δημάρχου  Γράφενμπεργκ.